‘Als er geen relatie is, kun je eigenlijk geen onderwijs geven’

Wouter de Lange helpt scholen vanuit het Ambulant Team om uitval van leerlingen te voorkomen

Wat doe je als een leerling vaak boos is, onrust veroorzaakt of dreigt uit te vallen? Vaak ligt de focus in zulke situaties dan op de leerling zelf. Maar vanuit zijn ervaring in het residentieel onderwijs van iHub weet Wouter de Lange dat verandering begint in de klas, bij de docent en de manier waarop scholen naar gedrag kijken. Met het Ambulant Team helpt hij reguliere scholen in de regio Zuid-Holland West om leerlingen met problemen binnenboord te houden. “Wij komen niet vertellen hoe het moet, maar willen altijd samen kijken: wat werkt hier nou wel en wat niet?”

In de zoektocht naar manieren om het onderwijs inclusiever te maken en zwaardere vormen van jeugdhulp te voorkomen, begon het Samenwerkingsverband Zuid-Holland West (ZHW) enkele jaren geleden met een pilot: het Ambulant Team. Het doel: het versterken van het pedagogisch-didactisch klimaat binnen scholen, zodat docententeams beter kunnen inspelen op onderwijsbehoeften van leerlingen. Zo houden jongeren perspectief en ontstaat minder uitval. Al snel kwam onderwijsspecialist Wouter de Lange in beeld. Hij werkte op iHub-locatie Schakenbosch Onderwijs & Werk, een specialistische onderwijsvoorziening voor jongeren met complexe problematiek, had ervaring in een jeugdgevangenis én het regulier onderwijs.

‘Fix de leerling’
Het team dat hij de afgelopen jaren heeft helpen vormgeven, ondersteunt het regulier onderwijs rond leerlingen die vastlopen op gedrag en complexe problematiek. De manier van kijken is anders dan scholen gewend zijn. “Voorheen werd vooral de leerling gecoacht”, vertelt Wouter. “Dan werd die met een ambulant begeleider in een kamertje gezet. En dan was het eigenlijk: fix de leerling.” Het Ambulant Team verschuift de aandacht naar de vraag wat een jongere nodig heeft om binnen de eigen school te kunnen blijven functioneren en hoe een docententeam dit kan faciliteren.

Wouter merkt daarbij meteen op dat het vaak niet om individuele jongeren gaat. “Een ondersteuningsvraag begint vaak bij één of twee leerlingen, maar na goed doorvragen blijkt vaak dat deze breder ligt en het de hele klas betreft." Het Ambulant Team begint daarom altijd met een uitgebreid consultatiegesprek, gevolgd door observaties in de klas. Daarna volgen gesprekken met docenten, handelingsadviezen en worden er afspraken gemaakt om de rust in de klas te bevorderen. Meerdere evaluatiemomenten dienen ervoor te zorgen dat dit zo blijft. Daarbij staat het team altijd náást de docenten. “Wij komen niet vertellen hoe het moet, maar willen altijd samen kijken: wat werkt hier nou wel en wat niet?”

Wennen
Voor veel scholen is die manier van werken nog wennen. Zo was er onlangs een school waar twee jongeren voor onrust zorgden in de klas. De docenten leken vooral op zoek naar bevestiging van het idee dat deze leerlingen thuishoorden in het gespecialiseerd onderwijs. “Toen hebben mijn collega en ik aangegeven: dat is niet onze manier van werken, wij zijn er juist om samen met de school te bekijken hoe er beter op de onderwijsbehoefte van de leerling ingespeeld kan worden, zodat die op school kan blijven. De mentor schakelde toen snel en kwam tot de ondersteuningsvraag: welke tips hebben jullie voor mij zodat ik beter kan voorzien in de onderwijsbehoefte van de leerlingen?”

Tijdens observaties zagen ze dat de mentor al veel goed deed, maar dat deze leerlingen toch nog meer behoefte hadden aan duidelijkheid en voorspelbaarheid. “Op het moment dat die verwachtingen niet helder genoeg waren, zag je dat het chaotisch werd. Dan gingen die leerlingen ruimte zoeken en werd het druk.”‘

Kijken achter gedrag
’In de praktijk ziet hij vaak dat docenten de nadruk leggen op het direct corrigeren van gedrag. “Dat is zeker belangrijk", zegt Wouter. “Maar er wordt vaak vergeten te onderzoeken waar dit gedrag vandaan komt, zodat je er in de toekomst rekening mee kan houden en daar met de leerling aan kan werken. Zoals we dat noemen in het gespecialiseerd onderwijs: kijken achter gedrag.” Hij noemt het voorbeeld van een leerling die wordt getriggerd door een ander en begint te schelden. “Dan kan je meteen denken: wat een onaangepast gedrag, hij of zij moet eruit. Maar dan kom je niet bij de kern. Je kunt ook denken: wat speelt hier nou? Waarom reageert hij of zij nou zo heftig?” Door zo te werken, ontstaat meer verbinding.

Relatiegericht werken is dan ook een belangrijk onderdeel van de begeleiding die het Ambulant Team met scholen probeert op te bouwen. “Wat mij betreft is de relatie echt de hoeksteen van onderwijs. Als er geen relatie is, kun je eigenlijk geen onderwijs geven.” Volgens Wouter kom je als docent al heel ver in het opbouwen van een band met leerlingen door kleine momenten aan te grijpen. “Even vragen hoe het weekend was. Nieuwe schoenen opmerken. Het hoeven geen urenlange gesprekken te zijn, maar leerlingen moeten wel voelen dat je ze ziet.”

Schreeuw om aandacht
Want achter storend gedrag zitten vaak jongeren die juist graag gezien willen worden. “Sommige leerlingen krijgen thuis heel weinig aandacht en zoeken dat op school, vaak op een negatieve manier omdat positieve bekrachtiging ontbreekt. Dus het is soms ook gewoon een schreeuw om aandacht. Het zijn vaak gewoon hele lieve jongeren die eigenlijk hartstikke goed willen leren, maar vooral gewoon een complimentje nodig hebben en opgemerkt willen worden.”

Niet iedere docent staat direct te springen om advies en begeleiding van het Ambulant Team. “Je hebt altijd docenten die denken: wat komen jullie mij vertellen?” Maar daarachter gaat soms juist iets waardevols schuil. “Zo had ik laatst tijdens een docentenbijeenkomst een docent die er vrij verveeld uitzag. Dus ik vroeg gewoon waar dat aan lag. Toen kon ze heel mooi uitleggen dat ze helemaal geen problemen had met deze klas en die juist als erg fijn ervaarde. Ze kon haar collega’s verder helpen door te vertellen hoe zij met deze groep omging en wat werkt. Er werd ook meteen een afspraak met een docent gemaakt die moeite had met deze klas, om een keer met hem mee te kijken en samen het gesprek aan te gaan.”

Kentering
In het algemeen ziet hij de afgelopen jaren binnen scholen een verandering ontstaan. “Er is echt wel een kentering van leerlingdenken naar docentdenken.” Binnen scholen ziet hij steeds meer aandacht voor groepsdynamiek, relatiegericht werken en ondersteuning binnen de eigen schoolomgeving, zodat leerlingen binnen hun eigen schoolomgeving ondersteund kunnen blijven. Een concreet voorbeeld daarvan is de ontwikkeling van TOM-voorzieningen (Traject Op Maat) binnen reguliere scholen, waar leerlingen tijdelijk extra ondersteuning krijgen buiten de gewone klassensituatie.

Kruisbestuiving
Zoals het regulier onderwijs veel kan leren van het gespecialiseerd onderwijs, kan dat andersom net zo goed. Het is geen eenrichtingsverkeer, zegt Wouter. “Wat vaak wordt vergeten, is dat er vanuit het regulier onderwijs ook expertise terugkomt, zoals didactische kennis. Die kan enorm waardevol zijn.”

Er zijn volgens Wouter al steeds meer voorbeelden waarin die kruisbestuiving zichtbaar wordt. Ook buiten zijn werk voor het Samenwerkingsverband Zuid-Holland West ziet hij dat scholen en zorgorganisaties elkaar opzoeken om expertise uit te wisselen en leerlingen beter te begeleiden. Veel van die samenwerkingen staan nog aan het begin, maar laten volgens hem wel zien dat scholen elkaar steeds beter weten te vinden.

Tegelijkertijd valt er volgens Wouter nog veel te winnen. Specialistisch en regulier onderwijs weten nog lang niet altijd goed van elkaar wat ze aanbieden, wat leerlingen nodig hebben en hoe ze elkaar kunnen versterken. “Door intensief samen te werken en expertise te delen, kun je dat doorbreken. Dat mag wat mij betreft over de hele linie van het onderwijs worden uitgebreid en geïntensiveerd, om samen het verschil te maken.”

In de landelijke beweging van af- en ombouw van de JeugdzorgPlus is het van groot belang om het onderwijs mee te nemen. Hoe zorgen we ervoor dat de schoolloopbaan van jongeren, die extra zorg nodig hebben, zo goed mogelijk doorloopt? Onderwijs biedt hen vaak het perspectief, een handvat naar de toekomst.

Op basis van onze ervaring met residentieel en speciaal onderwijs werken wij aan preventieve en integrale onderwijs- en zorg alternatieven en brengen wij onze kennis naar het reguliere en speciaal onderwijs. Samen met partners in het onderwijs en de zorg werken we aan het perspectief van jongeren; een diploma en ervaring om volgende stappen in het leven te zetten.

In de serie ‘Samen bouwen aan onderwijs-zorgperspectief’ nemen wij je mee in integrale onderwijs- en zorg alternatieven voor jongeren.